Columns

Aangekeken

Tweede Paasdag is een heerlijke dag om er op uit te gaan. Ik wist dit jaar ook meteen waar naartoe: het Rijksmuseum. Daar is tot begin mei een schilderij van Vermeer te zien dat normaal in Washington hangt: De dame met de weegschaal. En aangezien ik een mateloze bewonderaar ben van het werk van Johannes Vermeer, zoefden wij op Tweede Paasdag, aangemoedigd door een heerlijk zonnetje, richting Amsterdam.

Ik heb haar gezien. En ik was onder de indruk. Maar wonderlijk genoeg deed ik de meest juichende ervaring op toen ik voor een schilderij van Rembrandt, een paar zalen verderop, stond (ik was er toch). Het was een zelfportret, waarvan Rembrandt er talloze maakte. Deze is bekend als Zelfportret als de apostel Paulus. Het zien van dat schilderij bezorgde mij een bijkans religieuze ervaring.

Toen ik voor het schilderij stond, keek ik naar de ogen. Maar met dat ik naar die ogen keek, werd ik ook zèlf aangekeken. Door wie of wat? Door die ogen van verf? Nee, het schilderij werd een transparant van een andere dimensie. Een voor mij onzichtbare dimensie, maar die oplichtte in en door dat schilderij; een dimensie die in en door dat schilderij samenviel met mijn wereld. Een gelijktijdigheid van ongelijke werelden.

De eerste keer dat ik iets dergelijks zag was in het Stedelijk Museum. Ik zal een jaar of achttien geweest zijn. Ik zag er Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue van Barnett Newman – voor anderen misschien een lap linnen met de verfroller bewerkt, maar voor mij de poort naar een ruimere dimensie: ik stond als aan de grond genageld.

Ik weet dat het vaag en zweverig klinkt. Maar ik heb ooit de zo nuchtere en zelfs wat onbehouwen schilder Karel Appel in een documentaire horen vertellen over dezelfde ervaring. Hij sprak over het werk van Rembrandt en Van Gogh. Halverwege kon hij ineens niet meer verder. Hij schoot hij vol. Ik begreep hem. De echte kunst kan zich plotseling aandienen als een ervaring van genade.

Religie is geen kunst, en kunst is geen religie. Maar ze hebben wel raakvlakken. En dan doel ik op dergelijke ervaringen waarvoor het woord ‘schoonheidservaring’ tekort schiet. Het gaat om meer: om iets dat zich aandient als ongedacht geschenk maar dat ons tegelijk ontglipt en overstijgt. Op Eerste Paasdag vieren wij zoiets in de kerk: hij die verleden tijd leek, kijkt ons aan als de Levende. Maar ook de Tweede Paasdag kun je dus goed besteden. Terug scheen het zonnetje nog uitbundiger dan heen.