Boek van de maand

Wortelen in de toekomst

In het kader van de Maand van de Spiritualiteit (waarvoor ook Kluun een essay schreef, zie mijn vorige boekbespreking) publiceerde Erik Borgman een cultuurhistorisch essay onder de titel ‘Wortelen in vaste grond’. Maar al lezend merk je dat het woord ‘essay’ hier minder op zijn plek is en je dan ook op het verkeerde been zet. Een essay is weliswaar een probeersel, maar wel met een heldere lijn: één ding wordt met kracht betoogd. Maar het boek van Borgman is een samenstel van eerder geschreven artikelen die min of meer in één gelid werden gezet, dat niettemin de naam ‘essay niet verdient. Daarvoor hangen de verschillende hoofdstukken te weinig met elkaar samen.

Dat wil niet zeggen dat er geen lijnen in vallen te ontwaren of dat het boek tegenvalt. Integendeel, Borgman weet elke keer weer te boeien en dat doet hij ook in dit boek. Grondtoon in zijn andere werk is dat het bestaan van God uitgaat, door God gedragen wordt en op God gericht is. Die toon bepaalt ook dit boek. God trekt zijn sporen in ons bestaan. Het theologisch onderzoek van Borgman is erop gericht om die sporen aan het licht te brengen. De hoofdstukken in dit boek zijn even zo vele pogingen daartoe.

Als er een rode draad door dit boek loopt dan is het dat het christelijke leven wortelt in een nieuwe toekomst waar God met ons naar op weg is. Jezus is van die toekomst de exponent. Borgman gebruikt voor hem het beeld van de inbreker – een verrassende metafoor die wil laten zien dat Jezus ons vanuit de toekomst komt verontrusten en ons zo in beweging zet.

Bij de uitwerking van die gedachte wil Borgman recht doen aan de traditie. Hij gebruikt dan ook het gereedschap van de kerk van alle tijden, bijvoorbeeld wanneer hij spreekt over de Drie-eenheid. De leer van de Drie-eenheid is bij hem geen inkapseling van de dynamiek, maar juist de waarborg ervoor. De Drie-eenheid laat zien dat het spreken over God zich niet laat opsluiten in één visie. God is telkens anders. Hij laat zich niet vastleggen of vasthouden, zoals de opgestane Christus niet vastgehouden kon worden door Maria Magdalena. Zo laat ook de Geest van God zich niet binden aan de kerk. Hij (zij?) trekt zijn sporen overal.

Zo is God met ons op weg naar een nieuwe toekomst. En Borgman beschrijft die dynamiek met verve. Soms weleens te snel, naar mijn gevoel. Wie Borgman weleens heeft horen praten, weet dat hij niet om een woord verlegen zit. Daardoor hang je al snel aan zijn lippen. Maar soms wekt zijn woordenvloed ook het gevoel dat het te gemakkelijk gaat. Dan is het alsof hij wordt meegesleept door zijn eigen taal en hoogten bereikt waarop je hem maar moeilijk kunt volgen. Het bedachtzame zoeken naar het juiste woord om af te stemmen op het innerlijke ritme van de lezer mis ik wel eens. Toch weet Borgman ook in dit nieuwe werk weer te fascineren – juist ook door die meeslepende toon.