Vooroordelen tegen Paulus weerlegd

Vooroordelen tegen Paulus weerlegd

Paulus is niet populair. Althans, in bepaalde kringen niet. Hij zou vrouwonvriendelijk zijn, onverdraagzaam, eigenwijs en een misvormer van de boodschap van Jezus omdat hij er een boodschap óver Jezus van heeft gemaakt. Toch lijkt zich een kentering in deze negatieve beoordeling te voltrekken. In de afgelopen tijd verscheen een aantal boeken waarin het beeld van Paulus wordt bijgesteld. Patrick Chatelion Counet, nieuwtestamenticus en hoogleraar Bijbel in de Nederlandse cultuur, heeft met zijn nieuwste boek aan deze bijstelling aan waardevolle bijdrage geleverd.

Chatelion Counet bespreekt in zijn boek één voor één hardnekkige vooroordelen tegen Paulus en ontkracht ze met grote overtuiging. Misschien moet op dat laatste één uitzondering gemaakt worden. Ik denk aan het hoofdstuk getiteld ‘Homohaat of mannenliefde’. De schrijver wil hier laten zien dat er van homohaat bij Paulus, ondanks de schijn van het tegendeel, geen sprake is. Hij argumenteert uitvoerig. Te uitvoerig naar mijn gevoel, waardoor hij de zaak die hij wil bepleiten juist niet inzichtelijker maakt. Ik kreeg het gevoel dat hem er tevéél aan gelegen is dit verwijt tegen Paulus te ontkrachten. Chatelion Counet geeft wel veel verduidelijkende achtergrondinformatie over de Joodse, hellenistische en Romeinse leefwereld op dit punt, maar lijkt zich ook te verstrikken. Wellicht dat een tweede lezing van dit hoofdstuk meer helderheid geeft, maar na een eerste lezing bleef deze indruk bij mij hangen. 

Desondanks hield ik ook aan dit hoofdstuk de indruk over dat Paulus vandaag zou kunnen zeggen ‘In Christus is noch Jood noch Griek, noch hetero noch homo’. Maar de andere hoofdstukken haalden mij gemakkelijker over. Met name de hoofdstukken over Paulus’ vermeende vrouwonvriendelijkheid, antisemitisme en verantwoordelijkheid voor de vergoddelijking van Jezus zijn zeer overtuigend en waardevol. Zo laat Chatelion Counet zien dat Paulus een revolutionair vernieuwer is geweest die vrouwen niet alleen een gelijkwaardige plaats gaf in de gemeente, maar ook in de verbreiding van het evangelie liet meewerken – een ongehoorde houding in deze cultuur van zijn dagen. 

Ook het verwijt van de vergoddelijking van Jezus kan niet op Paulus’ conto geschreven worden. Al voor het optreden van Paulus had Jezus in de nog piepjonge christelijke gemeente goddelijke trekken. Paulus heeft die dus niet ‘bedacht’, zoals velen denken. Chatelion laat ook zien dat deze vergoddelijking aansluiting kon vinden bij het Jodendom van die tijd – en dus niet haaks stond op het Jodendom, zoals velen beweren. 

Wat het Jodendom betreft nog iets anders: het was in de dagen van Paulus niet wettisch, zoals eeuwenlang beweerd werd in de kerk (in Luthers theologie was deze opvatting zelfs een steunbalk in zijn theologie). Dit beeld dient bijgesteld. Deze bijstelling heet in de nieuwtestamentische wetenschap The New Perspective – de nieuwe zienswijze. Ze wil laten zien dat gehoorzaamheid aan de wet voor joden geen manier was om genade te verdienen, maar slechts een voorzorgmaatregel om niet uit het verbond te vallen. Paulus’ verwijt aan zijn volksgenoten is dan ook niet dat zij op de verkeerde manier genade proberen te verwerven, maar dat de wet fungeert als een hek om de etnische identiteit van het jood-zijn. Van dit ‘omheinde’ jodendom keert Paulus zich af. 

Elders in zijn boek gebruikt Chatelion Counet het beeld van de gastvrijheid. Volgens de schrijver was een belangrijke drijfveer van Paulus de vraag welke ballast hij uit zijn geliefde joodse huis kon werpen die verhinderen de ander gastvrij te ontvangen. Paulus heeft dus de deur van zijn joodse huis opengezet en tegelijk zich bereid getoond het ver achter zich te laten. Volgens Chatelion Counet is het bevrijdend effect dat hier vanuit gaat nauwelijks op waarde te schatten. 

Ik zou nog wel veel meer aan willen halen, want het is een rijk boek. En: ik las het in één adem uit. Mijn bedenkingen bij het hoofdstuk over homohaat is dan ook (ik zeg het nog maar een keer) misschien te wijten aan een te snelle lezing. Ik zal het dan ook een keer herlezen. Maar een snelle lezing draagt ook een compliment in zich: het toont immers dat het boek meeslepend werd geschreven. Dat is een grote verdienste omdat de schrijver niet populariseert maar de ook de niet deskundige lezer vakmatig bijpraat. Ik werd er in ieder geval zo enthousiast van dat ik me voornam Paulus in mijn geloofsgemeenschap weer eens extra op de agenda te plaatsen.