Orthodox op Engelse wijze

Orthodox op Engelse wijze

Willem Barnard (die geen raad weet met theologie/theologen, maar verslaafd is aan de bijbel!)

Dat schreef Willem Barnard ooit in mijn exemplaar van zijn boek ‘Stille omgang’ toen ik hem samen met een aantal collega’s ontmoette. Nog steeds moet Barnard niet zoveel hebben van theologen en de theologie. Hij heeft dan in het bijzonder de beoefenaren van de systematische theologie op het oog, vroeger ook wel de dogmatiek genoemd.

Des te verwonderlijker dat Barnard zich bij voortduring orthodox noemt. Want is juist de orthodoxie niet verbonden met de leerstelligheid die Barnard zo verafschuwt? In Nederland is dat inderdaad het geval, maar in Engeland niet. In de Anglicaanse traditie is de orthodoxie meer poëtisch van aard. Zij is daar veel meer verbonden met de liturgie en de liturgische lezing van de Schrift (L. William Countryman heeft daarover in zijn boek The Poetic Imagination: An Anglican Spiritual Tradition behartenswaardige dingen geschreven). Geen wonder dus dat de dichter Barnard zich meer bij deze traditie thuis voelt. Barnard legt daarvan in zijn laatste boek dit getuigenis af:

Een half jaar heb ik in Engeland gewoond. En daar vond ik mijn bestemming, daar kwamen theologie en poëzie tot elkaar. Zonder dat verblijf, waar ik verkeerde in Anglicaanse kringen, was mijn poëzie eenzelvig gebleven en mijn theologie onpersoonlijk. Door de ervaringen daar aan de overkant begon ik liturgische taal te verstaan en te spreken, poëzie dienstbaar te maken, liederen te schrijven. Zonder dat de ‘vrije poëzie’ ophield mij te boeien. De theologie wel, althans de systematische theologie. Ik werd in dat opzicht veeleer een letterkundige en in de officiële letterkunde een buitenstaander. Dat proces is nog steeds gaande. Nog altijd zoek ik de synthese (217).

De orthodoxie die Barnard belijdt is dus veeleer een orthopraxie – een praktijk van Bijbellezen en deelnemen aan de liturgie. In vele boeken heeft hij daar al verslag van gedaan. Inmiddels is hij hoogbejaard, maar nog steeds brandt dit vuur in hem. Het woord orthodox is nu zelfs opgenomen in de veelzeggende titel ‘Orthodox of niks’.

Op de voorkant van dit boek prijkt een foto van een breekbaar geworden Willem. En over die breekbaarheid gaat dit boek dan óók. Het doet verslag van een moeilijke periode in zijn leven. Barnard heeft zijn heup gebroken en moet revalideren in een verzorgingshuis. Om die periode door te komen schrijft hij elke dag een A4tje vol met wat hem bezighoudt. Dat blijkt van alles te zijn: de dagelijkse Bijbellezing, de poëzie, het contact met vrienden, zijn geliefde en zijn kinderen, de dagelijkse wedervaardigheden bij het revalideren, de sfeer in het verzorgingshuis. Maar de rode draad in dit boek is zijn trouw aan de orthodoxie. Een willekeurige greep:

Bestaat de kerk voort door haar getal, haar zo groot mogelijk aantal aanhangers? Of is het haar taak de ‘rechte eredienst’, de otho-doxie, gewetensvol te bewaren en de Schrift consciëntieus door te geven? (75)
Mij gaat het om lezen (de Schrift) en zingen (de Liturgie). Dát gaande te houden en dan de Geest laten waaien waarheen zij wil. (108)
Wie de Schrift leest als notulen van de Tweede Kamer komt aan de kern van die Schrift niet toe. Ook niet als hij die kern leerstellig verpakt en dan meent ‘het Woord Gods’ recht te doen. Orthodox is anders en veel zogenaamde orthodoxie lijkt veel op niks. (199)

Barnard verstaat orthodoxie dus vooral als een ortho-doxologie – een op de juiste wijze eren van God. Daarbij legt hij de lat hoog, al bekent hij dat hij op een zeker moment diep getroffen werd door een lied dat tijdens een kerkdienst werd gezongen en dat hij voor zichzelf al had ‘afgekeurd’ en dus niet meezong. Maar ondanks zichzelf deed het hem iets: ‘Het lied ging over mij, daar was geen twijfel aan. Het ontroerde mij zo dat ik het door mijn tranen niet meezingen kon. Ik was helemaal van de kaart’ (96).

Het pleit voor Barnard dat hij de tranen niet wijt aan zijn broze gesteldheid. Hij heeft trouwens wel meer verrassingen in petto: behalve van klassieke muziek blijkt hij te houden van jazz en is een popzanger als Brian Ferry voor hem geen vreemde naam.

Maar behalve deze kleine uitstapjes is zijn boek gewijd aan de orthodoxie èn aan het revalidatieproces. Want ook over dat laatste schrijft hij tamelijk veel. Door zijn ogen maken wij mee hoe het is om afhankelijk te zijn. Openlijk vertelt hij over de ervaring van het gewassen-worden, hoe er soms een leger van doktoren en verpleegkundig personeel bij zijn bed staat, hoe het is om gekluisterd te zijn aan een rolstoel en over de kinderachtige toon waarmee men je in de zorg nog steeds aanspreekt.

Al lezende kreeg ik grote bewondering voor de prestatie van Barnard. Zijn eigen handschrift kon hij na zijn heupbreuk aanvankelijk niet meer lezen. Maar doordat hij zich de discipline oplegde van het dagelijks schrijven van een A4tje hervond hij zijn regelmatige handschrift. Er is zelfs een aantal foto’s van door hem geschreven bladzijden opgenomen in het boek. Maar belangrijker dan zijn handschrift is het feit dat zijn taal nog zo vitaal is. Hopelijk vind hij de kracht en krijgt hij de tijd voor nog een volgende boek.