Een intrigerend spiegellabyrint

Een intrigerend spiegellabyrint

Het is niet mijn gewoonte om op deze plek een roman of verhalenbundel te bespreken. Maar voor ‘Roem’ van de Duitse schrijver Daniel Kehlmann moet ik wel een uitzondering maken. Het is een indrukwekkend boek dat op geraffineerde wijze de onoverzichtelijkheid en de verwarring van onze gefragmenteerde wereld vormgeeft.

Is het een verhalenbundel? Nee. Is het een roman? Op de voorkant staat van wel, maar dat is het niet in de gebruikelijke zin van het woord. Het is van allebei een beetje. Wie begint te lezen meent een verhalenbundel in handen te hebben. Maar gaande van verhaal naar verhaal doe je als lezer de sensatie op dat er een kunstig web wordt gesponnen. Je merkt dat je bepaalde personen al kent. Je kwam ze als personage of figurant in eerdere verhalen tegen. Dat maakt je alert: zal deze persoon later ook terugkomen? En: wie heb ik over het hoofd gezien? En jawel hoor, je ontdekt steeds meer lijntjes. En nog ingewikkelder: soms zijn het verhalen in verhalen. Zo spint de schrijver aan een netwerk waarin alle verhalen met elkaar verbonden zijn, maar zonder dat er een overzichtelijk geheel ontstaat. Het is een labyrint dat je nooit van boven krijgt te zien, maar alleen leert kennen door erin te lopen.

Toen ik het boek uit had ging ik op zoek naar een beginnetje of een eindpunt in dat netwerk: waar krijg je vastigheid, waar zit het perspectivisch punt waar alles naar verwijst? De schrijver Leo Richter lijkt het verborgen vaste punt. Die suggestie wordt versterkt doordat de twee verhalen waarin hij als hoofdpersoon optreedt beide ‘In de gevarenzone’ heten. De personages uit de andere verhalen lijken zijn scheppingen. ‘Lijken’ zeg ik, want je weet het niet zeker. En bij nader inzien is het ingewikkelder dan je dacht, want ook Richter is een personage. Het is zoals Kehlman Leo Richter zelf laat zeggen: ‘Een roman zonder hoofdpersoon.’

De mensen die deze roman zonder hoofdpersoon bevolken zijn de greep kwijt op zichzelf, op hun leven en op de communicatie met anderen. Het eerste verhaal uit de bundel gaat bijvoorbeeld over een man die een mobiele telefoon heeft aangeschaft. Maar hij wordt telkens gebeld door mensen die menen ene Ralf Tanner aan de telefoon te zullen krijgen. Kennelijk heeft de hoofdpersoon een al bestaand nummer toegewezen gekregen. Maar de onbekenden die deze man aan de lijn krijgen zullen we later nog tegenkomen tegen een andere achtergrond. Zoals we trouwens ook kennis zullen maken met medewerkers van het telefoonbedrijf.

Als lezer krijg je tot op zekere hoogte door hoe zij met elkaar verbonden zijn, maar je krijgt - zoals gezegd - nooit een overzicht. Een vast oriëntatiepunt ontbreekt. Zo wordt de lezer zelf deelgenoot van de gefragmenteerde levens van de personages. Zoals Leo Richter ergens zegt: ‘We zitten altijd in verhalen. Verhalen in verhalen in verhalen.’ Het bekende Droste-effect. Waar eindigt het beeld of de fictie en begint de realiteit? Het blijft onbeantwoord. Het is alsof je in een spiegellabyrint loopt waarin achter elk beeld een andere beeld steekt zonder dat je stuit op het origineel. De roem waar Richter naar op zoek is, is dan ook een luchtspiegeling.

Ik las de laatste jaren geen roman waarin onze postmoderne wereld zonder vast ijkpunt zo treffend werd vormgegeven als dit boek. Ik realiseer me dat mijn bespreking wat vaag of abstract bleef. Maar het boek laat zich niet navertellen. Dan zou ik of teveel verklappen of een bovenaanzicht van het spiegellabyrint van dit boek moeten bieden. En dat laatste heb ik niet. Zelf lezen dus.